Türkçü Toplumcu Fikirmeydanı

Türkçü Toplumcu Fikirmeydanı (http://www.turkcutoplumcu.org/fikirmeydani/index.php)
-   Giyim Kuşam (http://www.turkcutoplumcu.org/fikirmeydani/forumdisplay.php?f=103)
-   -   Türk Dokumacılığı (http://www.turkcutoplumcu.org/fikirmeydani/showthread.php?t=8909)

kobali 04-14-2009 12:34

Türk Dokumacılığı
 
Türklerde Dokumacılık:

Türk dokumacılığının kültür ve teknik tarafları vardır. Burada işleyeceğimiz kısım, dokumacılığın tekniğinden çok, kültür kısmı olacaktır. Türk kumaş dokuma tekniğinin de, bazı kazılarda bulunan eserlerden başlanarak gelişmeleri bugüne kadar incelenmiştir. Fakat biz burada daha çok, sözlerden hareket ederek, Anadolu Türklüğü ile Ortaasyadaki eski Türk kültürü arasındaki bağları belirtmeğe çalışacağız.

Oldukça uzun olan bu konunun içine, Türklerde yüncülük ve pamukçuluk konularını da ilave ederek, konunun bütünlüğünün sağlanmasına çalışacağız.

kobali 04-16-2009 12:10

Cevap: Türk Dokumacılığı
 
İp ve iplik:

İp sözü eski Türk kaynaklarında "ip" ve "yıp" gibi, iki şekilde görülür. Selçuk çağının başlarında, daha çok "yıp" şeklinde görülen bu söz Batıya gelindikçe, "yip" veya "ip" şeklinde söylenmeğe başlanmıştı. Bu gelişme de, Türk dilinin ses kurallarına göre olmuştu.

"İpçi", yani "iplik yapan" sanatkarların Türkler arasında var olduğunu, yine eski Türk kaynaklarından öğreniyoruz.
1-Harezmşahlar çağına ait kaynaklarda ise, "ip satkuçı", yani "ip satıcısı" gibi sözlere rastlamağa başlıyoruz.
2-Eski Türk edebiyatında, ip ve iplik ile ilgili pek çok şiir ve atasözü vardır. İp ve iplik sözlerini, Türklerin birbirinden ayırmalarının önemli bir sebebi vardı: İp sözü, urgan da dahil, her türlü ipe verilen bir addır. İplik ise, yalnızca "dikiş ipliği" dir. Örnreğin: "Canbaz ipi" için de ip denirdi. Bunun içindir ki Selçuk çağının başlarında, "ip üzerinde canbazlık gösterileri yapmak" da, "yıplamak" sözü ile karşılanırdı.
3-"İple kıl almak" karşılığı olarak da, yine yıplamak, yıplatmak gibi deyişler kullanılıyordu.
4- Bunlarda da anlaşılıyor ki Selçuk çağındaki Türkler, sözlüklerde yer alabilecek iple yapılmış süsleme ve kozmetik işlerine bile, değer veriyorlardı.

Selçuk çağının başındaki Türkler, "örülmüş ip"e geniş olarak, "yışığ" adını veriyorlardı. Bu tip ipler ile, örülmüş urganlar ve kayışlar da, yine bu adla adlandırılıyordu.
5- Yine Selçuk çağında, eğirilmiş ve bükülmüş şeylerin hepsine ise, "talku" denilirdi. "Talku yışıg" deyiminin, dokunmak üzere hazırlanmış olan ipliklerin, her türlüsünü ifade ettiği anlaşılıyordu.
6- Anadoluda "bükmek" anlamına kullanılan, bir "tay kurmak" sözü de vardır. Bunun, eski "talku" ile ne derece ilgili olduğunu tam bilemiyoruz. Çünkü Derleme Sözlüğündeki bir çok sözler, derlenirken ve yayınlanırken epey değişmiş ve esas söylenişini kaybetmişlerdir.

kobali 04-16-2009 12:24

Cevap: Türk Dokumacılığı
 
İnce ip ve kalın iplikler:

Eski Anadolu kitaplarında başlıca iki deyiş içinde toplanmıştı: Örneğin "Kalın sap" sözü, Tarama Sözlüğüne göre, daha çok "yorgan ipliği" anlamında kullanılıyordu. "İnce iplikler" ise geniş olarak, "süyüm" deyişi ile karşılanıyordu. Süğüm sözü ayrıca, "bir tel iplik" anlamına da geliyordu. Anadoluda ise, "süğüm, süyüm, süyün", daha çok "bir sap iplik" anlamına kullanılan sözlerdi. Buna Anadolunun bir çok yerlerinde, "saplam, saplum" da denir. Bazı yerlerde ise "siyim", yalnızca "iplik katları" için söylenen ayrı bir deyiş halinde görülür.

Görülüyor ki sözlerin anlamları, her çağda ve her terde değişmektedirler. Burada önemli olan, araştırmaların, eski Türk sözlerinin kaybolmaması için ve Anadolunun türlü yerlerinde, değişik şekillerde karşımıza çıkmasıdır. Nitekim Selçuk çağının başlarında görülen ve hangi köklerden geldiğini de iyice bilemediğimiz, eski türkçe "besbel" sözünü bile rahmetli Besim Atalay, Anadolu anlayışı ile "bir tel, bir söğüm iplik" şeklinde çevirmektedir.

kobali 04-16-2009 12:48

Cevap: Türk Dokumacılığı
 
Çok katlı iplikler:

Daha çok ipliğin sağlam olmasını sağlamak için yapılmışlardı. Urganlarda olduğu kadar, dikiş iplikleri arasında da, bir kaç katlı olan iplikler yapılırdı. Harezmşahlar çağına ait kaynaklarda, "Tört kat ip" şeklinde bir deyişe bile rastlıyoruz.

"Çok renkli iplikler" geniş olarak, kordela şeklinde yapılmış, bir süs olarak kullanılıyordu. Selçuk çağında böyle iki renkli ipliklere, "esri yışığ" adı da verilirdi. Eski türkçede "esri" sözü, "alaca, tekir renk ve benekli" anlamına geliyordu. Türkler, bu çeşit ipliklere çoğu yerlerde, "ala" veya "alaca ip" derlerdi. Kırgızlar ise ipe, "cip" derler. Cip sözü de türkçenin normal ses değişmeleri yolu ile, eski türkçe "yip" sözünden gelmekteydi. Kırgızlarda sözü edilen, "ala cip", yani "ala ip" in ise, ne olduğu pek iyi bilinmiyor. Fakat onlarda, şöyle bir atasözü de vardır: "Şimdiye kadar kimsenin alaca ipliği üzerinden atlamadım". Bu sözün esas anlamı ise şudur: "Şimdiye kadar hiç kimse beni kötü bir hareket yaptın diye suçlayamaz, çünkü ben hiç bir kötülük yapmadım". Hiç şüphe yok ki bu sözün dayandığı, eski bir türk inanışı ve geleneği de vardı.

kobali 04-16-2009 12:58

Cevap: Türk Dokumacılığı
 
İki katlı iplikler:

Anadoluda "iki katlı iplikler" için, "emlik" ve "üç katlı iplikler" için ise, "üçürdüm" gibi, çok güzel deyişler kullanılır. Çağatay Türklerinde de "siyah iplik" için söylenen, "epkin" şeklinde bir deyiş görülür. Aslında ise eski türkçede "yipkin" sözü siyah değil; "erguvan ve menkşe rengi" anlamına geliyordu. Uygur çağından itibaren görülen ve "butar" şeklinde söylenen bir "hasır ipi" çeşidine de rastlıyoruz. Bu ip çeşitlerinin, bitki liflerinden yapılmış olmarı kuvvetle ihtimaldir. 13. yüzyılda Moğolistana seyahat yapmış olan bazı seyyahlar ise, geri bir kültüre sahip olan Moğollarda, "sinir ipleri" nin yapıldığından söz açarlardı. Fakat biz, Türk kaynaklarında bu çeşit iplere pek rastlayamadık.

Urgan ve sicim konusu oldukça geniş bir konu olduğundan, bunları bu konunun dışında tutacağız.

kobali 04-16-2009 13:07

Cevap: Türk Dokumacılığı
 
İPLİK BÜKME VE EĞİRME

İğ ve Türk iğleri:

İğ, tarihten önceki çağlardan beri hemen hemen bütün kavimlerde, şekli hiç değişmeyen bir alettir. Bu aletin, bütün kavimlerde aynı tip ve şekilde yapılmış ve kullanılmış olması sebebi ile, Türk iğleri için burada, ayrı bir şekil belirtecek değiliz. İğ başları geniş olarak, ya ortası delik bir tahta veya taş veyahut da çapraz halinde birbirine tutturulmuş, iki ağaçtan meydana gelirdi. Bu her iki iğ tipine de, Ortaasyadaki kazılar ile derlemelerde rastlamaktayız. Bu iğlerin Anadolu iğleriyle, hemen hemen hiç bir ayrılıkları yoktur. Ortaasyada da bunlara "iğ, ik" adları verilirdi. Ortaasya Türk iğlerini, A. von Le Coq bir yazısında toplamıştır.

kobali 04-16-2009 13:10

Cevap: Türk Dokumacılığı
 
İğ sözü:

Uygurlardan itibaren "iğ, ik, yig, yık" şeklinde görülmeğe başlar. Bu söyleyiş, eski ve yeni bütün Anadolu Türklüğünde görüldüğü gibi, Mısır Memlük Türklerinde de devam eder. İğ sözü, Türklerden Moğol kavimlerine de geçmiştir.

kobali 04-16-2009 13:15

Cevap: Türk Dokumacılığı
 
Ağırşak:

Bu söz de, özellikle Batı Türklerinde çok yayılmıştır. Bu söz, Selçuk çağının başlangıcında, "ağurşak" şeklinde söyleniyordu. Bu sözün Türk ağızlarında yayılmış olması da, üzerinde ayrıca durulması gereken önemli bir noktadır.

kobali 04-16-2009 13:19

Cevap: Türk Dokumacılığı
 
Kirmen:

Bu söz, iğ anlamına eski Osmanlı matinlerinde başlar ve bir çok Anadolu ağızlarında yayılmış olarak görülür. Asım Efendi, Fars va Arap sözlerini karşılarken, daha çok bu Anadolu deyişini kullanmıştı. Ancak bir çok dilbilici bu sözün, türkçe bir söz olmadığı kanısındadır.

kobali 04-16-2009 13:23

Cevap: Türk Dokumacılığı
 
Öreke:

"Öreke" sözü de, eski Anadolu metinlerinde başlar ve Anadolunun bazı yörelerinde ise " höleke" şeklinde görülür. Bu söz de, "örmek" kökünden gelen ve çok eski Türk özünü gösteren, bir deyişdir. Aslında bu sözün başka anlamlara geldiği de bilinmektedir.


24 Saatlik Zaman Dilimi +2. Şuan Saat: 00:12.

vBulletin® Sürüm 3.8.4
Telif ©2000 - 2017, Jelsoft Enterprises Ltd. Türkçü Toplumcu Ağalanı'nın tüm hakları Türk Milleti'ne aittir. Kaynak göstererek alıntı yapmak serbesttir.
Türkçü Toplumcu Fikirmeydanı

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56